ΕΙΣΑΓΩΓΗ

  1.Αντικείμενο της παρούσας εργασίας είναι η περιγραφή και ανάλυση του κανονιστικού πλαισίου που διέπει τη θρησκευτική ελευθερία των μουσουλμανικών μειονοτήτων στην Ελλάδα, από τη διεθνή αναγνώριση της ως ανεξάρτητου κράτους μέχρι σήμερα. Ιδιαίτερη έμφαση προσδίδεται στις ισχύουσες ρυθμίσεις, που αποτελούν το νομικό καθεστώς της μουσουλμανικής μειονότητας στη Δυτική Θράκη.

Η θρησκευτική ελευθερία, που σημειωτέον εξετάζεται τόσο με τη μορφή της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης όσο και με τη μορφή της ελευθερίας της λατρείας, επιλέχθηκε ως η αυθεντικότερη εκδήλωση στην προσπάθεια της εννοιολογικής σύλληψης και απόδοσης των υποκειμένων προστασίας· ταυτόχρονα, και ως γνώμονας στην αναζήτηση των αναγκαίων θεσμικών μέτρων, που θα συνέβαλαν στην πληρέστερη αυτοδιαμόρφωση της πνευματικής υπόστασης των μουσουλμάνων.

Η επισήμανση των ανωτέρω σε συνάρτηση προς την επικαιροποίηση της θεματικής — ιδιαίτερα σε κάθε όξυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων — υπήρξαν αποφασιστικά στοιχεία στην πραγμάτευσή της. Ο πρωτότυπος εξάλλου χαρακτήρας της και η κατά τεκμήριο «στατική» και «εφησυχάζουσα» αντιμετώπιση της από μέρους της ελληνικής διοίκησης, ήταν το έναυσμα στην κριτική θεώρηση της. Έτσι, παράλληλα με την περιγραφή, ταξινόμηση και επεξεργασία των σχετικών ρυθμίσεων, επιχειρείται μια διαλεκτική κριτική στη δυναμική και πολυδιάστατη υφή της προβληματικής, σε συνάρτηση προς τις κοινωνικές παραμέτρους που η ίδια περιέχει. Επιδιώκεται δηλαδή, η ανατομία των θεσμών μέσα από μια διακλαδική θεώρηση και παράλληλα επισημαίνονται οι κοινωνικές τους προεκτάσεις καθώς και οι προοπτικές των μεταλλαγών τους ειδικά για τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης.

2.Η διάρθρωση της ύλης εμφανίζει την εξής ακολουθία: Στο πρώτο μέρος αναλύονται θεμελιώδη ζητήματα του θρησκογενούς ισλαμικού δικαίου. Η διάγνωση της ιδιαιτερότητας τους κρίθηκε σκόπιμη στο μέτρο, που εξακολουθούν, να ρυθμίζουν τις έννομες σχέσεις των μουσουλμάνων οικογενειακού και κληρονομικού χαρακτήρα. Συνεπώς, η διαπίστωση της απρόσκοπτης άσκησης των συγκεκριμένων κανόνων στο πλαίσιο της ελληνική ς έννομη ς τάξης αποτελεί ασφαλές κριτήριο στη γενικότερη εκτίμηση της συναφούς κρατικής πολιτικής. Η εξέταση εξάλλου των σύγχρονων νομικοπολιτικών και κοινωνικών διαστάσεων του ισλαμισμού πιστοποιεί την ανασταλτική επήρεια του στις εξελίξεις ιδίως των αραβικών κρατών.

Στο δεύτερο μέρος, εξετάζεται το καθεστώς προστασίας της θρησκευτικής ελευθερίας των μουσουλμανικών μειονοτήτων στην Ελλάδα, από τη διεθνή αναγνώριση της ως ανεξάρτητου κράτους μέχρι τη Συνθήκη της Λωζάνης. Ειδικότερα, το πεδίο των επιχειρούμενων αναλύσεων περιλαμβάνει τις διατάξεις περί θρησκευτικής ελευθερίας των Συνταγμάτων της Επιδαύρου (1822), του Άστρους (1823), της Τροιζήνας (1827), του 1832, του 1864 και του 1911 καθώς και τις συναφείς ρυθμίσεις στο Σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα και στη «Νομική Διάταξη της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος». Η εξέταση της παρούσας θεματικής ολοκληρώνεται με τη διερεύνηση και κριτική αξιολόγηση των διεθνών ρυθμίσεων και ειδικότερα των διεθνών συνθηκών, που ανάγονται στην προβληματική των «εθνικών κτημάτων», στη Σύμβαση του 1881, στη Συνθήκη των Αθηνών του 1913 καθώς και στη Συνθήκη των Σεβρών του 1920. Τα θέματα που αξιολογούνται στο παρόν μέρος θα είχαν ιστορικό μόνον ενδιαφέρον, αν δε συνέβαινε οι επιπτώσεις τους, να απασχολούν ακόμη και σήμερα τον έλληνα νομοθέτη, τη διοίκηση και τη δικαστηριακή πρακτική. Ταυτόχρονα, ιδιαίτερα οι διεθνείς συνθήκες και η συναφής νομοθεσία περιέχουν κανόνες, που λειτουργούν ως πρότυπα δικαιοταξίας στη διευθέτηση σύγχρονων προβλημάτων της μουσουλμανικής μειονότητας στη Δυτική Θράκη.

Το τρίτο μέρος, που αποτελεί το κύριο και εκτενέστερο τμήμα της εργασίας, ανάγεται στην προστασία των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης. Ειδικότερα, στο πρώτο κεφάλαιο αποσαφηνίζεται η νομική φύση των υποκειμένων προστασίας και προσδιορίζεται το ιστορικό και κοινωνιολογικό πλαίσιο διαμόρφωσης τους. Η προσέγγιση του άρθρ. 45 της Συνθήκης της Λωζάνης, που επιχειρείται στο παρόν κεφάλαιο, δεν αποσκοπεί απλώς στην αποσαφήνιση των ειδικών εγγυήσεων της διεθνούς αυτής πράξης. Συμβάλλει επίσης στη διάρθρωση του εν γένει νομικού πλαισίου, που συνέχεται προς αυτές καθώς και στην εξέταση των κοινωνικών τους παραμέτρων. Στο ίδιο εξάλλου κεφάλαιο εξετάζεται το νομικό καθεστώς, βάσει του οποίου οι μουσουλμάνοι της Δωδεκανήσου δεν αποτελούν υποκείμενα της ειδικής προστασίας, που παρέχει η Συνθήκη της Λωζάνης.

Στο κεφάλαιο Β’ του τρίτου μέρους, με τίτλο «Το γενικό καθεστώς προστασίας», εξετάζονται οι κανόνες του ισχύοντος Συντάγματος του 1975/86, που με αξιόλογες καινοτομίες σε σχέση με τα προϊσχύσαντα Συντάγματα, κατοχυρώνουν γενικά τη θρησκευτική ελευθερία, τόσο με τη μορφή της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης όσο και με τη μορφή της ελευθερίας της λατρείας. Στην παρ. 2 εξάλλου του παρόντος κεφαλαίου, με τίτλο «Διεθνείς ρυθμίσεις», επιχειρείται μια ευρεία αναγωγή στις ειδικότερες ρυθμίσεις για τις μειονότητες και τη θρησκευτική ελευθερία τους, στο Σύμφωνο της Κοινωνίας των Εθνών, στο Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στην Τελική Πράξη του Ελσίνκι και σε περιφερειακό επίπεδο στην Αμερικανική Σύμβαση του Ανθρώπου και στον Αφρικανικό Χάρτη της Βanjul των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Λαών. Στην ίδια εξάλλου παράγραφο συναρθρώνονται οι συναφείς περί θρησκευτικής ελευθερίας διατάξεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Διεθνούς Συμφώνου του 1966 για τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα.

Στο κεφ. Γ’ του τρίτου μέρους, αναλύεται το ειδικό καθεστώς προστασίας για τη θρησκευτική ελευθερία των μουσουλμάνων. Στο κεφάλαιο αυτό, που εμφανίζει μια μεθοδολογική αυτοτέλεια με έντονο δια-κλαδικό χαρακτήρα, δίδεται ιδιαίτερη έμφαση. Γιατί, εκτός από τη θεωρητική του σημασία παρουσιάζει και πρακτικό ενδιαφέρον, που ανάγεται στις καθημερινές σχέσεις μεταξύ των Ελλήνων πολιτών μουσουλμανικού θρησκεύματος και των οργάνων της κρατικής εξουσίας.

Στην πρώτη ενότητα του παρόντος κεφαλαίου, εξετάζεται το καθεστώς της Συνθήκης της Λωζάνης, που αναγνωρίζει σε διεθνές επίπεδο τις θρησκευτικές ιδιοτυπίες των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης. Περαιτέρω, αποτιμάται η σύγχρονη νομικοπολιτική και κοινωνική σημασία των εν λόγω ρυθμίσεων.

Το σημαντικότερο τμήμα της εργασίας είναι η τελευταία ενότητα, με τίτλο «νομοθετικές ρυθμίσεις», όπου επιχειρείται η ερμηνευτική προσέγγιση των ειδικών εγγύσεων, που θέσπισε ο εσωτερικός νομοθέτης υπέρ της μειονότητας καθώς και η συναφής διοικητική πρακτική. Ειδικότερα, στην υποενότητα με τίτλο «Η ελευθερία της ισλαμικής συνείδησης», εξετάζονται αρχικά οι ατομικές εκδηλώσεις των πιστών, που ανάγονται: α) Στην αποδοχή του ισλαμικού ιερολόγιου, β) Στην ορκωμοσία τους κατά τους τύπους της ισλαμικής θρησκείας, γ) Στο ισλαμικό διαιτολόγιο και δ) Στην ισλαμική ενδυμασία. Στη συνέχεια, η προσέγγιση και αντιμετώπιση του ζητήματος της θρησκευτικής ελευθερίας γίνεται μέσα από τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις του ισλαμικού εκκλησιάσματος συλλογικού χαρακτήρα, όπως: α) Η ίδρυση και λειτουργία ισλαμικών ενώσεων και σωματείων, β) Η ισλαμική εκπαίδευση και γ) Ο ισλαμικός τύπος. Η ανάλυση των ανωτέρω ως σύνολο, αποδίδει τους αναγκαίους προσδιορισμούς για την ευρύτερη εξέταση της προβληματικής. Κατά τη διαμόρφωση εξάλλου των επιμέρους επιλογών δεν περιγράφεται απλώς το ισχύον θεσμικό πλαίσιο και η λειτουργικότητα του, αλλ’ επιδιώκεται και η εξεύρεση των προσφερόμενων λύσεων. Ιδιαίτερα, δικαιολογείται η επιλογή της θρησκευτικής ελευθερίας των μουσουλμάνων ως κεντρικού πυρήνα για τον προσδιορισμό του ειδικού καθεστώτος προστασίας τους. Παράλληλα, επισημαίνονται οι μεθοδεύσεις της Τουρκίας για τη δημιουργία μηχανισμών κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου, με σκοπό την αλλοίωση της νομικής υπόστασης τους.

Η εξέταση της ισλαμικής λατρείας στην επόμενη παράγραφο συνιστά αναγκαίο στοιχείο για την ενεργή εκδήλωση και τη δομική ολοκλήρωση των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης. Αποτελεί επίσης βασική προϋπόθεση για τον καθορισμό της συλλογικής τους ταυτότητας. Η επικέντρωση της εξέτασης σε δύο χαρακτηριστικές εκφάνσεις της ισλαμικής λατρείας και ειδικότερα στην ίδρυση ισλαμικών τεμενών και στην ίδρυση και λειτουργία ισλαμικών κοιμητηρίων οφείλεται στον επίμαχο χαρακτήρα και στη συχνή επικαιροποίηση τους. Ταυτόχρονα, συνιστά μέτρο στάθμισης στη συχνότητα εφαρμογής των συνταγματικών ρητρών για την ελεύθερη άσκηση της λατρείας καθώς και των σχέσεων της «επικρατούσας» προς τις «γνωστές» θρησκείες, όπως διαμορφώθηκαν στο ισχύον Σύνταγμα. Η συμβολή της εν λόγω παραγράφου στην ολοκλήρωση του ειδικού καθεστώτος προστασίας του μουσουλμάνων είναι προφανής. Πρόδηλη εξάλλου καθίσταται και η σκοπιμότητα των προτεινόμενων λύσεων, που απαιτούν συνέπεια στο δυναμικό χαρακτήρα των ισλαμικών αρχών και αξιών και προσαρμογή στην κοινωνική εξέλιξη.

Στην παρ. Γ του Γ’ κεφαλαίου εξετάζεται το σύστημα των νομικών εγγυήσεων, που αναγνωρίζονται υπέρ των μουσουλμάνων θρησκευτικών λειτουργών, λόγω της καθοριστικής συμβολής τους στη διαμόρφωση του πνευματικού βίου των ομοθρήσκων τους και στη διασφάλιση της κοινωνικής τους συνοχής. Η εν λόγω παράγραφος συναρθρώνεται με την παράθεση ειδικών ενοτήτων για την εκλογή, την άσκηση των λειτουργικών καθηκόντων και την αφυπηρέτηση των μουσουλμάνων πρωθιερέων και ιερουργών. Λεπτομερείς εξάλλου κανόνες προβλέπουν την απαλλαγή των μουσουλμάνων ιερουργών από την εκ-πλήρωση των στρατιωτικών τους υποχρεώσεων, με σκοπό την απρόσκοπτη άσκηση των καθηκόντων τους. Η όλη θεματική συμπληρώνεται τέλος με την εξέταση του ειδικού καθεστώτος των δικαιοδοτικών αρμοδιοτήτων, που παρέχονται στο μουσουλμάνο πρωθιερέα για την επίλυση των θρησκογενών διαφορών οικογενειακού και κληρονομικού ιδίως δικαίου των ομοθρήσκων του, κατά τα πρότυπα του νομοκανονικού ισλαμισμού. Η ανάλυση των ανωτέρω στοιχείων προσδιορίζει ταυτόχρονα τη διάρθρωση και λειτουργία των πολιτικών δυνάμεων και την επήρεια τους στη διαμόρφωση των συναφών νομικοπολιτικών και κοινωνικών εκδηλώσεων. Σκόπιμη επίσης κρίθηκε και η εξέταση της διοικητικής πρακτικής, που προσπαθεί να ακολουθήσει δυναμική ισορροπίας στα πλαίσια της συνεχώς μεταβαλλόμενης και ανανεούμενης αλληλεξάρτησης αλλόθρησκων στοιχείων.

Στα γενικά τέλος συμπεράσματα επιχειρείται μια ευρύτερη εκτίμηση της αλληλουχίας: Κατοχύρωση της θρησκευτικής ελευθερίας των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης και ενεργότερη ενσωμάτωση ιούς στο κοινωνικό σύνολο.

3.Κατά την επεξεργασία της παρούσας θεματικής παρουσιάσθηκαν δυσεπίλυτα νομικά και πολιτικά προβλήματα. Η αντιμετώπιση τους απαιτούσε καταρχήν την καταγραφή, ταξινόμηση και κριτική αξιολόγηση του διάσπαρτου νομοθετικού και νομολογιακού υλικού καθώς και της συναφούς θεματογραφίας, που ανάγονταν στο ελληνικό και ισλαμικό δίκαιο, σε συνάρτηση προς την αντίστοιχη διοικητική πρακτική. Η ευρεία εξάλλου κάλυψη της προβληματικής από τη διεθνή αναγνώριση του ελληνικού κράτους μέχρι σήμερα επέτεινε τις προαναφερθείσες δυσχέρειες.

Στο πλαίσιο των δυσχερειών αυτών εντάσσονται επίσης: Η πλημμελής επιστημονική προσοικείωση των ισλαμικών κανόνων προς τη σύγχρονη ελληνική έννομη τάξη· με συνέπεια, η αδυναμία της αναγωγικής συσχέτισης τους να επιδρά ανασχετικά στην ορθολογική οργάνωση των ελληνικών περιοχών, που έζησαν και ζουν μουσουλμάνοι. Η έλλειψη εξάλλου μιας πάγιας και συντονισμένης πολιτικής εκ μέρους της ελληνικής διοίκησης με σαφείς στόχους και προοπτικές κατέστησε την επιλεγείσα εμπειρική πρακτική, για τη διευθέτηση των παρουσιαζόμενων προβλημάτων, ευάλωτη στους ελιγμούς της τουρκικής διπλωματίας.

Η παρούσα εργασία αποτελεί την απαρχή μιας ευρύτερης ερευνητικής προσπάθειας για την προβληματική των μουσουλμανικών μειονοτήτων της Ελλάδας και ιδιαίτερα της Δυτικής Θράκης. Οι επισημανθείσες δυσχέρειες στην ανάπτυξη της εν λόγω θεματικής σε συνάρτηση προς το γεγονός, ότι στη σύγχρονη διαμόρφωση της νομικοπολιτικής εμπειρίας καλούνται να συνεργασθούν πολλοί κλάδοι των κοινωνικών επιστημών, ίσως δικαιολογεί τα κενά ή τις ατέλειες μιας ανάλογης προσπάθειας. Η ικανοποίηση πάντως μιας τόσο αισθητής ανάγκης, όσο αυτή της νομικοπολιτικής και κοινωνικής θεώρησης των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης, επιβάλλει μια ευρύτερη εξέταση στη φύση και στις νομοτέλειες που τη διέπουν όσο και στις ιστορικές στιγμές με τις οποίες τείνει να ταυτισθεί.