ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

    Πολλοί από τους πρόσφυγες, τα πρώτα χρόνια, έλπιζαν ότι επρόκειτο για προσωρινή μετακίνηση και πως θα γύριζαν πίσω, όπως συνέβη στο παρελθόν, σε άλλους πολέμους. Γι'αυτό κοίταζαν να μείνουν στη Δυτική Θράκη, για να γυρίσουν γρηγορότερα από τους άλλους πίσω στα σπίτια τους. Όμως, ήταν ένα γεγονός τελεσίδικο, βάσει διεθνούς συνθήκης, της Συνθήκης της Λωζάνης. Ίσως για πρώτη φορά στον κόσμο, γινόταν τέτοιου είδους, συμβατική, μόνιμη μετακίνηση τόσων ανθρώπων. Έχουν γραφεί πολλά γι'αυτή την ανταλλαγή, υπέρ και κατά. Τα αρνητικά επακόλουθα αναφέρθηκαν πιο μπροστά: ότι το πλήγμα ήταν χειρότερο και από το χάσιμο της Πόλης. Η άλλη άποψη είναι ότι το εθνικοπολιτικό και οικονομικό αποτέλεσμα ήταν ευνοϊκό για τη μεταπολεμική του Α' Παγκοσμίου Πολέμου Ελλάδα και την ανάπτυξή της. Το εθνικό εισόδημα της Ελλάδος από 16.163 εκ. δρχ. που ήταν το 1923 ανέβηκε, το 1926, σε 26.750 εκ., μια αύξηση σχεδόν 60 τοις εκατό μέσα σε 3 χρόνια, εν μέρει χάρη στα φτηνά εργατικά χέρια των ταλαίπορων προσφύγων. Τώρα, 70 χρόνια μετά, το Ελληνικό Υπουργείο των Εξωτερικών αρχίζει να δίνει στη δημοσιότητα έγγραφα της κρίσιμης εκείνης εποχής. Πρέπει να προκύψουν νέα στοιχεία. Ήταν η προσφυγιά, οπωσδήποτε, ένας τρομερός καταλυτικός σεισμός, ένα ορόσημο.
    Σκόρπισαν οι άνθρωποι αυτοί, οι πρόσφυγες, σε όλη την Ελλάδα όπου βρήκαν λίγο ψωμί. Οι Θρακιώτες στην Κεντρική ή Ανατολική Μακεδονία και στη Δυτική Θράκη. Δημιουργήθηκαν νέα χωριά και πυρήνες ή παροικίες στις πόλεις. Πολλά από τα χωριά πήραν τις ονομασίες των πατρίδων, με Νέο ή Νέα σαν πρόθεμα: Νέος Σκοπός, Νέα Μάκρη, Νέα Μηχανιώνα, Νέα Μουδανιά και πλήθος άλλα.
    Ακόμα, σε μια νεοϊδρυθείσα πόλη, δόθηκε η ονομασία που είχε την εποχή των αρχαίων Ελλήνων η μετέπειτα, από τους Ρωμαίους, ονομασθείσα Αδριανούπολη. Είναι η Νέα Ορεστιάδα.
    Δεν τα βρήκαν διόλου ρόδινα εκεί που εγκαταστάθηκαν. Οι εντόπιοι, είτε από άγνοια είτε από φόβο ότι θα έχαναν αυτοί το ψωμί τους, ήταν εχθρικοί, μέχρι που φοβέριζαν τα παιδιά τους με τη λέξη "πρόσφυγκας". Αναβίωνε η διαμάχη μεταξύ αυτοχθόνων και ετεροχθόνων - εντοπίων και από άλλα μέρη · όπως μετά την επανάσταση του 1821 οτην παλιά Ελλάδα. Οι αιτίες βέβαια ήταν διαφορετικές.
    Υπήρξαν και μεταβολές στην "κοινωνική τάξη" που είχε διαμορφωθεί και επικρατούσε στον κόσμο των Σαρανταεκκλησιωτών. Καλές εύπορες οικογένειες ξέπεσαν, αντίθετα άλλες, κατώτερες, απέκτησαν μέσα και ανέβηκαν. Ήταν επόμενο ύστερα από μια συθέμελη ανατροπή.
    Στη χειρότερη μοίρα ήταν οι ηλικιωμένοι που αισθάνονταν χαμένοι στο νέο περιβάλλον, στις υποβαθμισμένες συνθήκες διαβίωσης τους, στην εξαφάνιση του άμεσου περίγυρου. Ένοιωθαν σαν σε έρημο, σαν την καλαμιά στον κάμπο. Οι δικοί μου έμειναν τα πρώτα χρόνια στο Σουφλί, όπου η γιαγιά μου, κατάκοιτη, περίμενε κάθε απόγευμα τα "γειτονία" των φιληνάδων της που ποτέ πλέον δε θα έρχονταν. Κάθε τόσο ρωτούσε το γιο της: γιατί δε φαίνονται; Μήπως δεν τις αφήνει η νύφη; ήταν το ερώτημα που τη βασάνιζε. Οι νεώτεροι που είχαν και τις ευθύνες, προσαρμόζονταν θέλοντας και μη.
    Στο Σουφλί, με πολλές δυσκολίες είχε καταφέρει ο πατέρας μου να βρει ένα σπίτι, στο ισόγειο του οποίου υπήρχε ένας στρατιωτικός φούρνος της στρατιάς του Πάγκαλου, του Έβρου. Τα ποντίκια κυκλοφορούσαν και πάνω, ώστε τη νύχτα φύλαγαν τη νεογέννητη αδελφή μου, μην τη δαγκάσει κανένα. Πολλές φορές χωρίς θέρμανση, με παγωμένο το νερό στην κανάτα πάνω στο τραπέζι και το τελευταίο ξύλο στη σόμπα σβησμένο. Κουκουλωμένοι, με σκούφους. Απ'έξω έμεναν μάτια και μύτη μόνο. Πριν πέσουν στο κρεβάτι, στα υγρά και παγωμένα σεντόνια, έβαζαν, κάτω από τα παπλώματα, καυτές κεραμίδες ή μπουκάλια με ζεστό νερό για να κρατούν ζεστά τα πόδια τους. Ευτυχώς που κάποια μέρα το αντιλήφθηκε ο επικεφαλής του φούρνου και άρχισε να τους πηγαίνει κρυφά, λίγα ξύλα από αυτά που προορίζονταν για το ψήσιμο της κουραμάνας των στρατιωτών.
    Αλλού και για άλλους, οι συνθήκες ήταν απείρως χειρότερες. Σκηνές, παράγκες, παραπήγματα ήταν τα καταλύματα τους, χωρίς τις απαραίτητες ευκολίες. Στα τελευταία μάλιστα αλλεπάλληλες στρώσεις από εφημερίδες στους τοίχους για το κρύο, έπαιζαν το ρόλο της ταπετσαρίας. Το Υπουργείο Πρόνοιας προχώρησε στην ανέγερση πολυκατοικιών και μικρών σπιτιών που παραχωρήθηκαν με κλήρωση (ή με μέσα) σε πρόσφυγες. Οι ανάγκες όμως καλύπτονταν με αργούς ρυθμούς και σε μικρό ποσοστό.
    Άλλοι νωρίτερα, άλλοι αργότερα ανάλογα με το δυναμισμό τους και τις δυνατότητες, οι νεόφερτοι με τον τρόπο τους, την εργατικότητα τους, την επιμονή τους και γιατί όχι και την ανάγκη που λειτούργησε, πρόκοψαν και ξανάγιναν νοικοκύρηδες. Πολλοί διακρίθηκαν σε διάφορους τομείς, εκτός από την πολιτική, και νομίζω ότι δεν κάνω λάθος, όταν το λέω.
    Από τους ίδιους τους βράκες, για την παροχή βοήθειας και διευκολύνσεων στους πατριώτες τους, ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη και Σύλλογος, με την επωνυμία: "Θρακικός Σύλλογος η Αλληλοβοήθεια".

	Εικ. 83. Οι θρακικοί Σύλλογοι, απ' όλη την Ελλάδα, οργάνωσαν Πανθρακικό συνέδριο, στις 14 Οκτωβρίου 1918 στην Αθήνα, δηλ. πριν την ανταλλαγή. Εναρμόνισαν τη στάση τους με τους Μικρασιάτες και επεδίωξαν την προβολή της ελληνικότητας της Θράκης.
	Εικ. 84. Η α' σελίδα από τις δηλώσεις εκκαθάρισης εγκαταλειφθείσης περιουσίας, κινητής και ακίνητης, λόγω της ανταλλαγής των πληθυσμών.

Παρά την καλλιγραφική γραφή οι δηλώσεις που έχω στα χέρια μου δε διαβάζονται εύκολα γιατί το χαρτί έχει κιτρινίσει και η μελάνη έχει βγεί και στην άλλη πλευρά του χαρτιού. Γι' αυτό καθαρογράφεται

έτος

                            εκ μεταφοράς                       λίρ.                                875           3.776,50

                                                                      λίρ.                                               5.776,50

1913     Επίταξις Αξιωματικών του Τούρκικου Στρατού
            εν τη ανακατάληψη της Θράκης Κριβήν, Κασέρια
            τυριά, ελιές, αντί τιμής Επισυνάπτω 7 αντίγραφα
            τουρκιστί, εν όλω λίρ. χρυσές                                                                        60,50
            Υστέρησις εισόδημα οικίας Βαβά-Εσκή, παρά της
            Κυβερνήσεως κατά Μάρτιον του 1914 μέχρι
            Μαϊου 1920, έτη 6 μήνας 2, χρησιμοποιηθείσα
            ως οικοτροφείον και σχολείον, και από το 1922
            8/βριον μέχρι 1924 10/βριον ετέρα 2 έτη και μήνας 2.
            Εν όλω έτη 8 και μήνες 4, προς 48 λίρες ετήσιον
            εισόδημα ως και κατά τα έτη 1909-1914 έφερεν
            το ίδιον εισόδημα,                                 λίρ.                                                   400

Πίναξ     Α     Οικία επισκευασθείσα εις λ. Τ. χρ.                                      500

             ''       Οικόπεδον αρσά                                                               200

             Α      αγρός, χωράφια, κεραμιδοποιείο,                                          30

Πίναξ     Β     Λεϊλασίαι αρπαγαί εμπορευμάτων μου
                    εν Βαβά-Εσκή, υπό του Τουρκικού Στρατού
                    ως φαίνονται αντκρύ ονομαστί λ.Τ. χρυσές                                          2.596,50
             Β      πυρποληθέντων γεννημάτων εν χωρίω
                    Άλπουλου/αντικρύ λ.Τ. χρυσές                                                          1.180

εκ μεταφοράς                         λίρ.                                           4.906,50

                    δια τας άνω άρπαγας και ζημίας, επισυνάπτω,
                    αντίγραφον βεβαιώσεως 9 εμπόρων,
                    Μουχταροδημογερόντων, Εφορίαν Αρχιερατικού
                    Επιτρόπου επικυρούσα και τότε Βουλγαρ. Δημαρχείον
             Β      Εμπορεύματα αυθεραίτως αρπαγέντα δια
                    δημόσια έργα, Νοσοκομεία, Σχολεία, Γέφυρας, Δρόμους
                    και σπάσιμον της σιδ. κάσας μου, ως φαίνονται αντίκρυ
                    ονομαστί                            λίρ.                                          990
             Β      επίταξις Αξιωματικών εν τη ανακατάληψη
                         Θράκης αντίγραφα 7 λ.                                                    80,50     1.070,50
1922              Εγκαταλειφθέντα εμπορεύματα
                    Εις γεννήματα διάφορα και έπιπλα, επισυνάπτω
                         βεβαίωσιν                                                                                    950

Εν συνόλω εξ χιλιάδας εννεακοσίας είκοσι επτά.                    λίρ.        6.927

Σημείωση μας. Για το 1912 κλπ. που αναφέρεται πρόκειται για την περίοδο του α' Βαλκανικού πολέμου. Η Θράκη τότε κατελήφθη από τους Βουλγάρους, όπως προαναφέρθηκε.

Εν προκειμένω είναι η περιουσία στο Βαβά-Εσκή. Σε άλλη δήλωση του ίδιου για την περιουσία που εγκατέλειψε στις Σαράντα Εκκλησίες συνολικής αξίας 3693,41 χρ. Λιρών σημειώνεται, μετά την περιγραφή των εμπορευμάτων :

"Προς αποφυγήν της επιτάξεως εκ της Τουρκικής Κυβερνήσεως φόβον, μετέτρεψα τα άνω επιταχθέντα τυριά μου εκ του ψυγείου επί ονόματι Γεωργίου Θεωδορίδου, ρώσου υπηκόου και υποπροξένου της Ρωσίας εις Ραιδεστόν εν όλω δοχεία 720 φέρων λίρας 719 και 21% και αι σχετικαί αποδείξεις ( SEVETI μαχοουσά ) εδώθησαν επ'ονόματί του, όστις και απόθανεν.
Ομοίως και τα 400 δοχεία φέρων λίρας 377,20% επ'ονόματι Μόσχου Σακε-λαρίδου ρώσου υπηκόου, αι σχετικαί αποδείξεις επ'ονόματί του, παρ' αυτών κρατώ απόδειξιν και σας επισυνάπτω αντίγραφον αυτής. τα αντίγραφα των επιτάξεων επισυνάπτω".

Σημείωση μας. Κρατήθηκε η γλώσσα και η ορθογραφία όπως είναι στις δηλώσεις. Παρουσιάσαμε εδώ τη δήλωση για τα εγκαταλειφθέντα στο Βαβά Εσκή (Αρτίσκο) και όχι στις Σαράντα Εκκλησιές, διότι αυτή η δήλωση είναι περισσότερο αντιπροσωπευτική με την ποικιλία των αγαθών που περιλαμβάνει.

    Ένας αριθμός οικογενειών από τις Σαράντα Εκκλησίες, και από άλλα μέρη, εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη στο Συνοικισμό που έγινε και φέρει το όνομα της πόλης - μάνας του. Βολεύτηκαν εκεί πρόχειρα, ταλαιπωρημένες, πικραμένες, γεμάτες αγωνία για το μέλλον. Η περιοχή ήταν σκέτοι βράχοι, έρημη, χωρίς δρόμους και συγκοινωνία. Εκεί τελείωνε η Θεσσαλονίκη και άρχιζε το δάσος. Σκηνές και παραπήγματα δεν είχαν τοποθετηθεί. Άρχισαν να κτίζονται σπίτια, τα περισσότερα από τα οποία έμεναν ατελείωτα. Κατοικίσιμα ήταν συνήθως ένα ή δύο δωμάτια και η κουζίνα. Η πρώτη εκκλησία ήταν μια ξύλινη παράγκα. Ο σημερινός κεντρικός δρόμος έγινε λίγο πριν από το 1940 και έβαλαν για τη συγκοινωνία δύο μόνο λεωφορεία. Μέχρι τότε ο κόσμος ανεβοκατέβαινε πεζή από τους Χορτατζήδες ή μέσα από τα Εβραϊκά μνήματα. Στους πρώτους, τώρα είναι κτισμένες οι Φοιτητικές Εστίες και στα δεύτερα, κτίρια του Πανεπιστημίου. Συνοικισμός με το ίδιο όνομα έγινε και στη Δράμα, ο οποίος θα είχε μια παρόμοια εξέλιξη, όπως άλλωστε όλοι οι προσφυγικοί Συνοικισμοί στην Ελλάδα.
    Σιγά-σιγά τα πράγματα βελτιώνονταν, τα σπίτια στο Συνοικισμό συμπληρώνονταν, ήρθε κάποια άνθηση της οικονομίας, διατέθηκαν χρήματα για τον εποικισμό, εισπράχτηκαν αποζημιώσεις για τις περιουσίες που χάθηκαν, έστω και για μέρος της αξίας τους, μικρότερο για όσους είχαν την τούρκικη υπηκοότητα και μεγαλύτερο για όσους είχαν πάρει παλιότερα την ελληνική. Όχι σε μετρητά αλλά σε ομολογίες. Στους δρόμους του Συνοικισμού δόθηκαν ονόματα που θυμίζουν Θράκη, όπως στις οδούς Σαράντα Εκκλησιών, Σκοπού, Σκεπαστού, Βιζύης, Βύζαντος, Πέτρας, Σαμακόβου και λοιπά. Τιμήθηκαν και επιφανείς θράκες, όπως ο ποιητής Βιζυηνός, και ο καθηγητής της λαογραφίας του Α.Π.Θ. Στίλπων Κυριακίδης. Το ίδιο έγινε και σε άλλες πόλεις.
    Οι ακίνητες περιουσίες των 500 χιλ. περίπου Τούρκων που έφυγαν από την Ελλάδα, περιήλθαν στο Ελληνικό Δημόσιο. Αυτό, μπορούσε να τις εκποιεί και με ομολογίες, στους εδώ από την Τουρκία πρόσφυγες. Απαλλοτριώθηκαν τσιφλίκια και μετόχια , δόθηκαν έστω και μικροί κλήροι, έγιναν και αρκετά εγγειοβελτιωτικά έργα, στράγγισαν τα βαλτόνερα που έφερναν ελονοσία και η καλλιεργήσιμη γη αυξήθηκε.
    Έτσι προχώρησε η αποκατάσταση, αγροτική και αστική, που κρίθηκε για τα ελληνικά δεδομένα, μέσα, οργάνωση και λοιπά, σαν άθλος παρά τις όχι λίγες αδυναμίες της. Υπήρξε βεβαίως και βοήθεια από το εξωτερικό και την Κοινωνία των Εθνών, την πρόγονο του Ο.Η.Ε.
    Πιθανόν, η αποκατάσταση να ήταν άθλος, όπως είπαν - οπωσδήποτε δεν ήταν εύκολη υπόθεση - αλλά ακόμα, 70 χρόνια μετά, οι πρόσφυγες έχουν προβλήματα και εκκρεμότητες που δε λύθηκαν.
    Μερικοί από τους πρόσφυγες στάθηκαν και πάλι άτυχοι. 'Όταν, το 1945, ήρθε η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας στην Ελλάδα από τη Μέση Ανατολή, με νόμο, το νόμο Σβώλου όπως έμεινε στην ιστορία, διαγράφηκαν όλα τα χρέη. Περιλαμβάνονταν και οι υποχρεώσεις του Δημοσίου. Έτσι, αυτοί που βρέθηκαν με ομολογίες στα χέρια τους έχασαν τα αντίστοιχα ποσά. Ήταν ένα πλήγμα για όσους κρατούσαν κρατικούς τίτλους.
    Ας γυρίσουμε πίσω στο Συνοικισμό, να δούμε πώς ήταν η ατμόσφαιρα. Τα πρώτα χρόνια, μέχρι το 1940 θα έλεγα, σε μεγάλο βαθμό μόσκιζε και μυροκοπούσε Σαράντα Εκκλησίες με τις τσάτσες και τις χουλιάρες που γυρόφερναν στις γειτονιές. Μετά χτίστηκαν πολυκατοικίες και ο κόσμος "πλούθαινε", άλλαξε η σύνθεση του, διαλύθηκε η ατμόσφαιρα. Αλλά έγινε μια από τις καλύτερες περιοχές του συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης, είναι πλέον κοντά στο κέντρο, δίπλα και μπροστά βρίσκονται, σαν σε πιάτο, το Πανεπιστήμιο και η Έκθεση.
    Δεν έπαυσε ωστόσο να είναι φοιτητική περιοχή, με τη διαφορά ότι τότε οι φοιτητές έμεναν σε δωμάτια χωρίς θέρμανση και μελετούσαν χωμένοι στο πάπλωμα τους, ενώ τώρα, μένουν στις Φοιτητικές Εστίες ή σε γκαρσονιέρες, με ανέσεις.
    Αναγέρθηκε καινούργια μεγαλόπρεπη εκκλησία, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, όπως ήταν η Μητρόπολη της πατρίδας.
    Το 1932 ιδρύθηκε τοπικό σωματείο με την επωνυμία "Φιλανθρωπική Ένωσις Κυριών και Δεσποινίδων Συνοικισμού 40/Εκκλησιών", με σκοπούς, σύμφωνα με το καταστατικό, τους ακόλουθους:

α.  Προστασία αναξιοπαθούντων μελών του Συνοικισμού.
β.  Παρακολούθηση και ενίσχυση ευαγών Ιδρυμάτων.
γ.  Κοινοφελή έργα του Συνοικισμού.
δ.  Ηθική και κοινωνική μόρφωση των γυναικών δια διαλέξεων
     και συγκεντρώσεων.
ε.  Ίδρυση βιβλιοθήκης δια βιβλίων σχετιζομένων προς τη
     μόρφωση των γυναικών.
στ. Να έρχονται επίκουροι εις οιονδήποτε φιλανθρωπικόν έργον
     εφ'όσον ήθελον επιτρέπει οι πόροι αυτού.

    Ιδρυτικά μέλη ήταν οι κυρίες Καλλιρόη Κορωναίου, από τη Βάρνα, Πρόεδρος, Δέσποινα Δουκίδου, Γλυκερία Διαμαντόπουλου, Δουκαίνη Αλεξανδρίδου, Ελ. Λεμπέση, Καλλιρόη Πετρίδου, Δωροθέα Αλβανού, Μαρίκα Μαζαράκη και Εριφύλλη Βαφειάδου. Η Ένωση τις έχει τιμήσει με την αναγραφή των ονομάτων τους σε αναμνηστική πλάκα στην αίθουσα της.
    Παρά την προέλευση των καλών αυτών κυριών από ένα μάλλον συντηρητικό περιβάλλον, βλέπει κανείς την προσπάθεια τους για τη γυναίκα, που κατείχε στην πατρίδα τη θέση που της έπρεπε. Όμως δεν πέρασε από τη σκέψη τους και δεν περιέλαβαν στο καταστατικό και τη διατήρηση της κληρονομιάς των προγόνων. Ίσως να το θεωρούσαν αυτονόητο.
    Μέχρι το 1955, περίπου, η Ένωση οργάνωνε εκδηλώσεις στις οποίες κόσευαν οι πατριώτες και τα λέγανα. Έψαχναν να στήσουν και κανένα συνοικέσιο, γιατί ήθελαν να αποκαταστήσουν τα παιδιά τους με παλικάρια ή κορίτσια "πε τη πατρίδα".
    Το Σωματείο ακολούθησε την εξέλιξη και προσφέρει, σε ιδιόκτητη στέγη, τις υπηρεσίες του και σε νέες κοινωνικές ανάγκες που δημιουργήθηκαν, με τη λειτουργία Παιδικού Σταθμού, με μαθήματα γυμναστικής και χορού και άλλα.
    Άλλαξαν οι καιροί, διαφοροποιήθηκαν οι συνθήκες της ζωής, αραίωσαν ή σταμάτησαν οι επαφές των παλιών, έφυγαν πολλοί από αυτό τον κόσμο. Το παρελθόν ξεθώριασε, ο χρόνος έφερε αδυσώπητα αυτά που φέρνει.